XVIII. YÜZYILIN İLK YARISINDA TRABZON EY...

>> XVIII. YÜZYILIN İLK YARISINDA TRABZON EY...

Bu tebliğin konusu Trabzon'un XVIII. yüzyılın ilk yarısında eyalet ve sancak düzeyindeki idarî taksimatı ve zikredilen dönemde eyalet ve eyalete bağlı sancakların kimlerin tasarrufunda olduğudur.
Araştırmanın kaynakları Başbakanlık Osmanlı Arşivi Kâmil Kepeci, Bâb-ı Asafî Ruûs ve Bâb-ı Asafî Nişancı (Tahvil) Kalemi tasniflerinde bulunan 6 sancak tevcih ve 2 alaybeyi tevcih defteridir. Mevcut defterler 1700-1740 yılları arasını kap­samasına rağmen, düzenli olarak birbirini takip etmediği için dönemin tamamını ö-zellikle tevcihat açısından tam olarak yansıtmamaktadır. Bu sebeple tevcihat konu­sunu mümkün olduğunca eksik bırakmamak için Sicill-i Osmanî'ye de müracaat edil­miş ve bu eserde 1700-1740 yılları arasında Trabzon Eyaleti'ni tasarruf ettikleri belir­tilen paşalara da yer verilmiştir. Bütün bunlara rağmen tevcihat konusunun çok az da olsa eksik kaldığını ifade etmek isteriz.
Trabzon'un XVIII. yüzyılın ilk yarısındaki durumuna geçemeden önce idarî taksimat açısından bu döneme kadarki durumunu mevcut bilgilere göre şöyle özetle­yebiliriz:
Osmanlı Devleti tarafından 1461'de fethedilen Trabzon'un önceleri bir beylerbeyilik teşkilatına bağlanmayarak bağımsız yönetici ve kumandanlar, kale diz­darları, subaşılar, kadılar, züemâ ve ümerâ tarafından yönetildiği veya Rum Beylerbe-yiliğine bağlanıp bağlanmadığı konusunda ileri sürülen görüşler ' tam olarak açıklığa kavuşmamıştır. Ancak fetihden hemen sonra, bir sancak haline getirilmiş ve idaresi ilk olarak donanma komutanlarından Kâzım Bey'e verilmiştir.2 1478 yılında Torul ve çevresinin Rakkas Sinan Bey tarafından alınması ile birlikte sancak bölgesinin fethi tamamlanmıştır. II. Bayezid zamanında önce şehzade Abdullah, daha sonra 1482 veya 1487 yıllarında şehzade Selim'in buraya sancakbeyi olarak gönderilmeleri Trabzon'un merkezi otorite açısından önemini artırmıştır.3
 
*     Fırat Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü
1   M. Tayyib Gökbilgin, "XVI. Yüzyıl Başlarında Trabzon Livası ve Doğu Karadeniz Bölgesi", Belleten,     XXVI, S. 102, Ankara 1962, s.293 ; Şebabettin Tekindağ, Trabzon", İslâm Ansiklopedisi, c. 12/1,              s.466 vd.
2   Dündar Aydın, Erzurum Beylerbeyiliği ve Teşkilatı Kuruluş ve Genişleme Devri (1535-1566), Ankara, 1998, s. 231.
3     M. Tayyip Gökbilgin, a.g.m., s.293; D. Aydın, a.g.e., s.231.
 
 
 
180                                              TRABZON TARİHİ
Trabzon Sancağı 23 Ekim 1514 tarihinde yeni teşkil edilerek Bıyıklı Mehmed    Paşa'ya verilen Erzincan-Bayburd Beylerbeyiliğine bağlanmıştır. 1520 yılında Rum Beylerbeyiliğine bağlı olarak görülen Trabzon, 1527-1528 (H. 933-934) tarihli büt-çede, Anadolu Beğlerbeğiliğine bağlı bir sancak (liva) olarak yer almakta, ancak sancakbeyliğinin mahlûl olduğu belirtilmektedir.4 1527 tarihli bir sancak tevcih defte­rine göre ise, Rum vilâyetine bağlı olup 500.00 akçe hâss ile İskender Bey tarafından idare edilmektedir.5 Kanuni'nin Irakeyn seferinden döndüğü 1535 yılına kadar Rum Eyaleti'ne tabiliğini devam ettirmiş ve 1535 yılında teşkil edilen Erzurum Beylerbeyi-liği'ne bağlanmıştır.6
1568-1574 yılarına ait bir sancak tevcih defterindeki kayıtlara göre Trabzon ve Batum, Erzurum Vilâyeti'ne bağlı birer sancaktırlar.7
1578-1588 yıllarında Trabzon, Erzurum Vilâyeti'ne bağlı bir sancak, Batum ise müstakil bir beylerbeyiliktir. Beylerbeyiliğin tek sancağı ise Faş'dır. Bu defterdeki bilgilere göre zikredilen yıllarda Trabzon hâlâ Erzurum'a bağlı bir sancak olarak gö­rülmektedir.8
Ayn Ali Efendi'nin XVII. yüzyılın başları ilgili risalesinde Trabzon bir eyalet olarak anılmakta ve bu eyalete bağlı olarak Batum ve Gönye sancakları l sancak addedilerek ifade edilmektedir.9
1632-1641 Yıllarına ait sancak tevcih defterinde burası Eyalet-i Batum nâm-ı diğer Trabzon şeklinde kaydedilmiş ve eyalete bağlı tek sancak olarak Gönye göste­rilmiştir. Bu defterdeki bilgilere göre, 2 Nisan 1632 tarihinde eyaleti Yusuf Paşa idare etmektedir.10
1640 Yılında Trabzon'u ziyaret eden Evliya Çelebi, seyahatnamesinde Trab­zon'a şehr-i Batum-ı zîr denildiğini kaydederek; Canha, Batum-ı zîr, Batum-ı bâlâ, Gönye ve Trabzon sancaklarından müteşekkil olduğunu belirtmektedir. Kâtip Çelebi ise Cihân-nümâ'sında, Trabzon ve Batum'un birlikte beylerbeyilik olduğunu ve Gönye'nin de buraya bağlı bir sancak olduğunu ifade eder. 11
Sofyalı Ali Çavuş ve Hezarfen Hüseyin'e göre ise Trabzon Eyaleti,  1653  ve
 
4    Ömer Lütfi Barkan,  "H. 933-934 (M.   1527-1528) Malî yılına ait bir bütçe örneği",  İstanbul       Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, c. 15, No: 1-4, (Ekim 1953-Temmuz 1954), s.304.
5     Zikreden: Metin Kunt, Sancaktan Eyalete, 1550-1650 Arasında Osmanlı Ümerası ve İl İdaresi, İstanbul 1978, s.128.
6     D. Aydın, a.g.e., s.231.
7     BA., Maliyeden Müdevver, No: 563, s.147, 152.
8   M. Kunt, Sancaktan Eyalete, s. 174, 180. Bazı kaynaklarda Trabzon Eyaleti'nin kuruluş tarihi olarak        1578  yılı   verilmektedir.   Bkz.   Tuncer  Baykara,   Anadolu'nun  Tarihî  Coğrafyasına  Giriş  I      Anadolu'nun İdarî Taksimatı, Ankara, 1988, s.97.
9    Ayn Alî Efendi, Kavânin-i Al-i Osman der-Hiilasa-i Mezamin-i Defter-i Divân, İstanbul 1280, s.29.
10  Şerafettin Turan, "XVII. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu'nun İdarî Taksimatı", Atatürk Üniversitesi       1961 Yıllığı, Ankara 1963, s.224 ; M. Kunt, Sancaktan Eyalete, s.192.
11   Zikreden. Ş. Tekindağ, "Trabzon", s.467.
TRABZON TARİHİ                                            181
 
1669 yıllarında sadece Trabzon ve Batum sancaklarından müteşekkildir.12
 
I- TRABZON EYALETİ'NİN İDARÎ TAKSİMATI (1700-1740)
İnceleme dönemimiz olan XVIII. yüzyılın ilk yarısında Trabzon Eyaleti'nin   sancak düzeyindeki idarî taksimatı ise şöyledir:
 
Tablo 1. Trabzon Eyaleti'ne Bağlı Sancaklar (1700-1740)
1701-1702 13
1722-1730 14
1732-1740 15
1- Paşa Sancağı (Batum-Trabzon)
1- Paşa Sancağı (Trabzon)
1- Paşa Sancağı (Trabzon)
2- Gönye
2- Gönye
2- Gönye
 
3- Batum
3- Batum (Ocaklık)
 
4- Kar-i Soğucak
-
 
1701-1702 Tarihli defterde Batum ve Trabzon paşa sancağı, Gönye ise eyalete bağlı olan tek sancaktır. Batum Sancağı, daha sonraki yıllarda malikânelik olmuştur.   1722-1740 yıllarında Eyaletin paşa sancağı Trabzon'dur. Gönye, Batum ve Soğucak   Kal'ası ise eyalete bağlı sancaklardır. Batum'un statüsü 1732 yılında değişmiş ve malikânelik kaydı iptal olunarak yurtluk-ocaklık suretiyle Ahmed Bey'e tevcih edil- miştir16. Diğer yıllardan farklı olarak 1722-1730 yıllarına ait sancak tevcih defterinde Soğucak Kal'ası da Trabzon Eyaleti'ne bağlı bir sancak olarak kaydedilmiştir. 1732-1740 yıllarında eyaletin paşa sancağı Trabzon, diğer sancakları ise Gönye ve Batum'dur.
Trabzon Eyaleti kol olarak ise XVIII. yüzyılda Anadolu'nun sol kolunun sol şubesindedir.17                                                          
Trabzon Eyaleti, Batum ve Trabzon'un birlikte paşa sancağı olduğu yıllarda, kaynaklara  bazen  Batum  bazen de  Trabzon  Eyaleti  olarak  geçmiştir.  Hatta  yukarıda          
 
12  Sofyalı Ali Çavuş Kanunnâmesi (Hazırlayan: Midhat Sertoğlu), İstanbul  1992, s.7 ; Hüseyin            Hezarfen, Telhisü'l- Beyan fi Kavânîn-i Al-i Osman, (Başbakanlık Osmanlı Arşivi Kütüphanesi,     Demirbaş 220 numaralı suret), vr. 65/a-b.
13   BA,A.RSK 155l.s.47.
14   BA, Kepeci Tahvil Mükerrer 523 , s.75 (Yayına Hazırlayan: Fahameddin Başar, Osmanlı Eyalet   Tevcihatı (1717-1730), Ankara 1997, s.127-129). Bu defterin Fahameddin Başar tarafından hazırlanan transkripsiyonundan istifade ettiğimiz için bundan sonraki dipnotlarda bu defteri ifade ederken   araştırmacının ismi zikredilecektir.
15   BA.,A.RSK 1572,8.29-30.                                  .
16   BA., A.RSK 1572 (Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Bâb-ı Asafî Ruûs Kalemi No: 1572), s.30.
17  Yücel Özkaya, "XVIII. Yüzyılda Trabzon'un Genel Durumu", Birinci Tarih Boyunca Karadeniz Kongresi Bildirileri (13-17 Ekim 1986), Samsun 1988, s.134.                             
 
 
 
 
 
 
 
 
182                                                 TRABZON TARİHİ
 
da ifade ettiğimiz üzere 1632-1641 tarihli sancak tevcih ve 1700-1701 ve 1707-1708    tarihli Alaybeyi Tevcih Defterleri'nde Batum nâm-ı diğer Trabzon şeklinde ifade edilmişlerdir.18 Ancak Batum 1722 yılından sonraki kayıtlarda artık paşa sancağı olarak gözükmemektedir.
 
II-TRABZON EYALETİ'NİN TEVCİHATI
1700-1740 yılları arasında Trabzon Eyaleti'ni ve bu eyalete bağlı olan san­-   cakları tasarruf eden paşa ve beyler ise şunlardır:
 
l- Eyalet ve Paşa Sancağı
1.1- Ömer Paşa : 21 Eylül 1701 tarihinden önce Trabzon Eyaleti'ni tasarruf et-  miş, zikredilen tarihte Derya Kaptanlığı'na bağlı İnebahtı Sancağı tevcih edilmiştir.19     Ömer Paşa vezîr rütbelidir.
1.2-  Mihrimân Paşa : Tasarruf ettiği Batum Eyaleti 24 Mayıs 1702 tarihinde                Vezîr Mihrimân Paşa'ya ibkâ kılınmıştır.20 Tam olarak hangi tarihte göreve atandığı     tespit edilememiştir.
1.3-  Yusuf Paşa : Bosnalıdır. Enderun'da yetişmiş ve daha sonra hazine-i hü-             mâyûn kethüdası olmuştur. H. 1113 (M. 1701-1702)'de mirahur-ı evvel, H. 1114 (M.   1702-1703)'de vezirlikle Adana Valisi ve Aralık 1703'de (fia'bân 1115) Trabzon          Valisi olmuştur. Trabzon Valisi iken Kasım 1704 (Receb 1116)'de vefat etmiştir.21 6    Ekim 1704 tarihindeki Trabzon Sancağı Alaybeyi tevcihinin Trabzon Muhafızı Vezîr  Yusuf Paşa'nın arzı üzerine gerçekleşmesi22 bu bilgiyi teyid edici mahiyettedir.
1.4-  Süleyman Paşa : Sabık Trabzon Alaybeyi olup Kasım 1704'de (Receb    1116) Trabzon Beylerbeyi olmuştur. Bir müddet sonra vefat etmiştir.23
l .5- Abdurrahman Paşa : 5 Haziran 1706 ve 26 Ekim 1706 tarihlerinde Trabzon Sancağı Alaybeyi tevcih kayıtlarında, Trabzon Beylerbeyisi olarak Abdurrahman     Paşa'nın ismi zikredilmektedir.24 Bu sebeple zikredilen dönemde eyaleti tasarruf ettiği anlaşılmaktadır.
1.6- Yusuf Paşa : Palabıyık ve Helvacı lakapları ile de anılmaktadır. Enderun'­    dan yetişmedir. Diyarbekir Valisi iken Ramazan 1118 (Aralık 1706)'de Trabzon Eya­-      leti  tevcih  edilmiştir.  H. 1118  yılının  sonunda  (Nisan 1707)  Anadolu  Valisi  olmuştur.
 
18   BA.,A.RSK 1560, s.124 ; A.RSK 1564, s.126.                                               
19   BA., A.RSK 1551,s.65.
20   BA.,A.RSK 1551, s.47.
21   Mehmed Süreyya, Sicill-i Osmanî, (Yayına Hazırlayan: Nuri Akbayır, Eski Yazıdan Aktaran: Seyit  Ali Kahraman), c. 5, Tarih Vakfı Yurt Yayınları 30, İstanbul, Ağustos 1996, s. 1695.
22   BA.,A.RSK 1560, s. 124.
23   M. Süreyya, Sicill-i Osmanî, c. 5, s. 1543.
24  BA., A.RSK 1560, s. 124  BA., A.RSK 1564, s.126.
TRABZON TARİHİ                                               183
1714'de ikinci Trabzon Valiliği sırasında Azak'ta vefat etmiştir.25
l .7- Abdî Pasa :Anadolu Valisi iken H. 1121 (Ağustos 1709)'de Trabzon Vali­- liği tevcih edilmiştir. Aynı yılın Eylül'ünde (Receb 1121) azledilerek Bender Muha- fızı olmuş ve daha birçok yerde valilik yaptıktan sonra 13 Kasım 1722'de Hotin mu­tasarrıfı iken orada vefat etmiştir.26
1.8-  Süleyman Paşa: Ekim ortaları 1709 tarihinde Trabzon Sancağı Alaybeyi tevcih kaydında Süleyman Paşa'dan sabık Trabzon Beylerbeyisi olarak bahsedilmek­tedir.27 Bu sebeple, zikredilen tarihten önce eyaleti tasarruf ettiğini söylemek müm­kündür.
1.9-  Abdullah Paşa : Süleyman Paşa'dan sonra Trabzon Eyaleti'ni tasarruf et­miştir. 20 Aralık 1709 tarihinde Trabzon Sancağı Alaybeyi tevcihinin Vezîr Abdullah Paşa'nın arzı üzerine gerçekleşmesi bu tarihte fiilen eyaleti tasarruf ettiğini göster­mektedir.28 Abdullah Paşa 1710 yılında Ağrıboz mutasarrıfı, ikinci defa Hanya ve  1712 (H. 1124)'de ikinci defa Trabzon Valisi olmuştur. Paşa, şehid sadrazam Fazıl Mustafa Paşa'nın ikinci oğludur. 12 Ocak 1701'de şeyhülislâm Feyzullah Efendi'ye damad ve bu günlerde kubbe vezîri olmuştur. Trabzon'dan başka daha birçok eyaleti tasarruf etmiştir. H. 1146 (M. 1734-1735)'de İran canibi seraskeri olmuş ve H. 1148 (1735-1736)'de şehid düşmüştür.29
1.10- Ali Pasa : Dellak Ali Paşa olarak da anılmaktadır.Azak Muhafızı iken H. 1125 (M. 1713)'de Trabzon Valisi olmuştur. 1714 yılında azledilerek Kandiye Muha­fızlığı verilmiştir. En son Mısır Valisi iken Mayıs 1720'de azledilmiş ve Ekim 1720'de idam edilmiştir.30
1.11- Ahmed Paşa : Kalaylıkoz Ahmed Paşa olarak da anılmaktadır. 1713 (H.   1126)'de İnebahtı Sancağı mutasarrıfı iken 1714 yılı başlarında Trabzon Eyaleti tevcih edilmiştir. Vezîr rütbeli olup, Aralık 1714 'de vefat etmiştir. Sarıklara yeni bir düzen vermek istemesiyle meşhurdur.31
1.12- Yusuf Pasa : Yukarıda zikrettiğimiz Palabıyık ve Helvacı lakapları ile a-nılan Yusuf Paşa'dır. 1714'de Azak muhafızı ve Hamid mutasarrıfı iken tekrar Trab-zon Eyaleti tevcih edilmiştir. Trabzon Valisi iken Azak'ta vefat etmiştir.32
1.13-  Osman Paşa : Sabık İstanbul Kaymakamı'dır. 20 Kasım 1716 tarihinde Azak Kalesi muhafazası şartıyla Trabzon Eyaleti tevcih edilmiştir.33 Vezîr rütbelidir.
1.14- Hasan Pasa : 23 Mart 1718 tarihinden önce Trabzon Eyaleti Valisi olarak
 
25   M. Süreyya, Sicill-i Osmanî, c. 5, s. 1699.
26   M. Süreyya, Sicill-i Osmanî, s.51.
27   BA.,A.RSK 1564,s.l26.
28   BA.,A.RSK 1551,s.l26.
29   M. Süreyya, Sicill-i Osmanî, c. l, s.81.
30   M. Süreyya, Sicill-i Osmanî, c. l, s.283.
31   M. Süreyya, Sicill-i Osmanî, c. l, s.213.
32   M. Süreyya, Sicill-i Osmanî, c. 5, s.1699.
33   BA., A.RSK 1573, s.4.
 
184                                              TRABZON TARİHİ
görev yapmış ve zikredilen tarihte Yeni Kale'yi muhafaza etmek şartıyla Kefe Eyaleti tevcih edilmiştir.34
1.15- İbrahim Paşa : Sabık Kaptan-ı Derya'dır. 2 Nisan 1718 tarihinde Azak Kalesi muhafazası şartıyla Trabzon Eyaleti tevcih edilmiştir.35 Vezîr rütbelidir. İbra-him Paşa daha sonra Kandiye muhafızı olmuş ve fia'bân 1137 (Nisan-Mayıs 1725)'de vefat etmiştir.36
1.16-  fKara) Mustafa Paşa : Eyyûbî Hasan Paşa'nın kethüdası ve damadıdır. Bosna Valisi iken azl edilerek H. 1130 (M. 1718) tarihinde Trabzon Beylerbeyi ol­muştur. 1719'da Adana Valisi ve bir müddet sonra Kars Beylerbeyi ikenTemmuz 1723'de vezirlikle tekrar Trabzon Valiliği verilmiştir. Buradan Mart 1724'de fiehri-  Zor Valiliği'ne geçmiş ve daha birçok eyaleti tasarruf ettikten sonra en son H. 1149'da (M. 1736-173 7) azledilmiş ve vefat etmiştir.37
1.17- Durmuş Pasa-zâde Ömer Paşa : Kefe Beylerbeyi iken 21 Kasım 1722 ta­rihinde, Yeni Kale'yi muhafaza etmek şartıyla Trabzon Eyaleti tevcih edilmiştir. Durmuş Paşa-zâde Ömer Paşa Bosnalı olup H. 1140 (M. 1727-172S)'da Adana Valisi olmuş ve daha sonra vefat etmiştir.38
1.18-  Hasan Paşa : Eski Niğbolu Sancağı mutasarrıfıdır. 31 Ocak 1723 tari­hinde Trabzon Eyaleti tevcih edilmiştir. Vezir rütbelidir.39
1.19- Hamfs-zâde Ebû Bekir Paşa : Eski Hüdâvendigâr Sancağı mutasarrıfı o-lup 2 Nisan 1723 tarihinde Trabzon Beylerbeyi olmuştur. Hamis-zâde Ebûbekir Paşa, Adana Beylerbeyiliğinden Hüdâvendigâr Sancağı'na oradan da Trabzon Beyler-beyiliğine getirilmiştir.  Buradan azl  olduktan  sonra Sivas  Valisi,   1727-1728'de    (H. 1140) Karahisâr ve Kırşehri sancaklarıyla Hemadan seraskeri ma'iyyetine me'mûr edilip İran muharebâtında şehit düşmüştür.40
1.20-  (Kara) Mustafa Paşa : Kars Beylerbeyi iken 8 Ağustos 1723 tarihinde furyan hâkimi Hacı Davud Han'ın yanına gidip fiemahi'de kışlamak ve üzerine düşen hizmeti yerine getirmek şartıyla ikinci kez pâye-i vezâret ile Trabzon Eyâleti ber-  vech-i ilhak tevcih edilmiştir.41
1.21- Receb Paşa : Tiflfs muhafızı olup bu görevine ilâveten 25 Haziran 1724 tarihinde Trabzon Eyaleti tevcih edilmiştir. Vezîr rütbelidir. Receb Paşa, Arnavud Recep Paşa olarak da anılmakta olup; 1710 (H.  1122)'da Van Valisi, 1717 (H.   1129)'de Erdel ve Vidin  Muhafızı,  daha sonra  fiam Valisi, 1719 (H.  1131)'da  Haleb,
34   BA., A.NŞT 1355 (Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Bâb-ı Asafl Nişancı (Tahvil) Kalemi No: 1355), s.6;   BA..A.RSK1568, s. 12.                                                              
35   BA..A.NŞT 1355, s.18; BA., A.RSK 1568, s.24.
36   M. Süreyya, Sicill-i Osmanî, c. 3, s.776.
37   M. Süreyya, Sicill-i Osmanî, c. 4, s. 1198.
38   F. Başar, Osmanlı Eyalet Tevcihatı, s. 37 (dipnot: 4), 127 ; M. Süreyya, Sicill-i Osmanî, c. 4, s.1327.
39   F. Başar, s. 127.
40   F. Başar, s.60 (dipnot: 117), 127. M. Süreyya, Sicill-i Osmanî, c. 2, s.434.     
41   F. Başar, s. 127.
    TRABZON TARİHİ                                                 185
1720 (H. 1132)'de Mısır, 1721 (H. 1133)'de tekrar Halep, 1724'de Tiflis ve Trabzon, 1725 (H. 1137)'de Diyârbekir ve Revan, 1726 (1138)'da Sivas Valisi olmuş ve aynı    yıl vefat etmiştir.42
l .22- Ahmed Paşa : Daha önce Konya vilâyetiyle İran ordusuna me'mûr olmuş ve daha sonra Diyârbekir ve Revan Seraskeri, 14 Haziran 1725'de Trabzon Valisi, H. 1138 (M. 1725-1726)'de önce Sivas sonra Revan Valisi, H. 1141 (M. 1728-1729)'de Rakka Valisi olmuş ve H. 1152'de (M. 1739-1740) Boğdan civarında harbe memur olarak orada vefat etmiştir. Ahmed Paşa Sarı Ahmed Paşa olarak da anılmakta olup Vezîr rütbelidir. Trabzon Eyaleti kendisine Ordubâd ve Nahcivan sancaklarından birinde oturup o tarafları gereği gibi muhafaza etmek şartıyla kendisine tevcih edil­miştir.43
l .23- (Kara) Mustafa Pasa : Kara Mustafa Paşa olarak da adlandırılmakta olup 25 Kasım 1725'de üçüncü kez Trabzon Valisi olmuştur. Vezîr rütbelidir. Mustafa    Paşa H. 1331'de Adana, 1131'de Kars, 1137'de Hemedan ve fiehr-i Zol, 1138'de   (1725) Trabzon, sonra Azak muhafızı, 1142'de Diyârbekir Valisi, 1145'de İçil,   1146'da tekrar Diyârbekir Valisi olmuş ve 1149'da vefat etmiştir.44
l .24- Mustafa Paşa : Daha önce Azak Kalesi'nin muhafazası şartıyla Özü Eya-leti'ni tasarruf etmiş ve 29 Mayıs 1726 tarihinde Trabzon Valiliği'ne atanmıştır. Vezîr vekilidir. Mustafa Paşa, Erdebil muhafazasına yardım etmek şartıyla 10 Ocak 1727 tarihli bir ibkâ emri ile görevine devam ettirilmiştir.45 H. 1140 (M. 1727-1728)'de Van Valisi ve Erdebil Muhafızı olmuş ve 1730'da Revan'da vefat eylemiştir.46
1.25- Abdurrahman Paşa : Daha önce H. 1125'de Van Valiliği görevinde bu­lunmuş ve 12 fiubat 1728 (gurre-i Receb 1140)'de Trabzon Eyaleti kendisine tevcih edilmiştir. Vezir rütbelidir. Abdurrahman Paşa 9 Nisan 1729 tarihli ibkâ emri ile gö­revine devam ettirilmiştir.47 Ölüm tarihi H. 1146 (M. 1733/34)'dır.48
l .26- Osman Pasa : Topal Osman Paşa olarak da anılmaktadır. İran seraskeri i-ken bu görevinden 13 Mart 1732'de azledilerek Trabzon Valisi olmuştur. Buradan H. 1145 (1732-1733)'de Erzurum Valiliğine atanmıştır. İran Seraskeri iken H. 1146 (M. 173-3-1734)'de şehid olmuştur.49
1.27- fiahin Mehmed Pasa : Kul Kethüdası Türk fia'bân Ağa'nın kölesidir. A-ğustos!726'da zağarcıbaşılıktan sonra Tebriz ve Revan harplerinde yeniçeri ağası  vekili olmuştur, fiahin Mehmed Paşa bir müddet çeşitli sancak ve eyaletleri tasarruf etmiş  yeniçeri  ağalığı ve  kapdân-ı  deryalık  görevlerinde  bulunmuştur. Gence Valisi
42   F. Başar, s.83 (dipnot: 176), 127. M. Süreyya, Sicill-i Osmanî, c. 4, s.1367.
43   F. Başar, s.69 (dipnot: 119), 127.
44   F. Başar, s.52 (dipnot: 58), 127.
45   F. Başar, s. 128.
46   M. Süreyya, Sicill-i Osmanî, c. 4, s.l 190.
47   F. Başar, s. 128.
48   M. Süreyya, Sicill-i Osmanî, c. l, s.96.
49   M. Süreyya, Sicill-i Osmanî, c. 4, s. 1309.
 
186                                                TRABZON TARİHİ
iken Rebiyülevvel 1145 (Ağustos-Eylül 1732)'de Trabzon Valisi olmuş ve oradan İnebahtı'ya 1735'de ise Adana Valiliği'ne getirilmiştir. Bender muhafızı ve Babadağı Seraskerliği'nden sonra Eylül 1736'da vefat etmiştir.50
1.28-Mustafa Paşa: Divrikli İbrahim Paşa'nın oğludur. Ocak 1727'de vezirlikle Anadolu Valisi olarak Bağdad'a gönderilmiştir. Mustafa Paşa Ağustos 1728'de Tebriz Valisi olmuş ve Tebriz'den habersizce çıktığından vezirliği kaldırılarak bir müddet boşta bırakılmıştır. H. 1146 (M. 1734)'de vezirlikle Trabzon Valiliği verilmiş ve H. 1148 (M. 1735-1736)'de Erzurum Valisi olmuştur. En son Diyarbekir Valisi iken   Ekim 1744'de vefat etmiştir.51                                             
l .29- Yahya Paşa (Hatibzâde) : Hekimoğlu Ali Paşa'nın damadı ve kethüdâsı-dır. Sırasıyla sadâret kethüdası, mirahûr-ı evvel, vezirlikle Revan Valisi ve Safer 1148 (Temmuz 1735)'de Trabzon Valisi olmuştur. Trabzon'dan sonra Zilhicce 1148 (Mayıs 1736)'da Özi Valiği yapmış ve birçok eyalet ve sancağı tasurruf edip bazı devlet hiz­metinde bulunmuştur. Yahya Paşa Tırhala Sancağı mutasarrıfı ken Ağustos 1755'de vefat etmiştir52.
1.30- Silahdar Muhammed Paşa : Kefe Eyaleti Valisi olup aynı zamanda Yeni Kale muhafızıdır. 30 Ekim 1736 tarihinde Trabzon Eyaleti de kendisine tevcih edil­miştir. 17 Kasım 1738 tarihli bir ibkâ emri ile aynı eyaletleri tasarruf etmesine müsa-ade edilmiştir. Silahdar Muhammed Paşa 26 Mart 1739 tarihine kadar her iki eyaleti birlikte tasarruf etmiş ve bu tarihte vefat etmiştir.33
1.31-  İbrahim Paşa : Silahdar Muhammed Paşa'nın kethüdâsıdır. Muhammed Paşa'nın vefatı üzerine rütbe-i mir-i mîrâni ve bazı şartlar ile Trabzon Eyaleti kendi-sine tevcih edilmiştir.54 İbrahim Paşa bu görevi 7 Kasım 1739 tarihine kadar sürdür­-müş ve zikredilen tarihte kendisine Karahisar-ı fiarki Sancağı verilmiştir.55 H. 1152 (1739-1740)'de Kefe'ye me'mûr edilmiş ve otaraflarda vefat etmiştir.56           
1.32- Üçüncüoglu Ömer Paşa : Sabık Karahisar-ı fıarkî Sancağı mutasarrıfıdır. 7 Kasım 1739 tarihinde Trabzon Eyaleti tevcih edilmiştir.57 Beylerbeyi rütbelidir.
1700-1740 Yılları arasında Trabzon Eyaleti'ni tasarruf eden paşalardan ancak 32 tanesi tespit edilebilmiştir. Eyaleti yönettiğini tespit ettiğimiz bu 32 paşa ile ilgili değerlendirmelerimiz ise şöyledir: Trabzon Eyaleti'ni tasarruf eden 32 paşadan 24'ü vezir, 8'si ise beylerbeyi rütbelidir. Eyaleti vezîr rütbeli paşaların yani valilerin tasar-ruf etmesi durumunda burası eyalet, beylerbeyi rütbeli paşaların tasarruf etmesi du­rumunda ise beylerbeyilik olarak anılmıştır.
 
50   M. Süreyya, Sicill-i Osmanî, c. 5, s. 1561.
51   M. Süreyya, Sicill-i Osmanî, s. U 85.
52   M. Süreyya, Sicill-i Osmanî, c. 5, s. 1675.
53   BA., A.RSK 1572, s.29.
54   BA.,A.RSK 1572, s.29.
55   BA., A.RSK 1572, s. 19..
56   M. Süreyya, Sicill-i Osmanî, c. 3, s.771.
57   BA., A.RSK 1572, s.29.
 
 
 
    TRABZON TARİHİ                                                 187
XVIII. yüzyılda eyalet ve sancakları idare edenler buralara l yıllığına tayin e-diliyor şayet görevlerine devam etmeleri uygun görülürse ibkâ suretiyle bir yıl daha görevlerine devam edebiliyorlardı. Bir valinin herhangi bir eyalette 3 yıldan daha   fazla kaldığı durumlar çok azdı.58 Trabzon Eyaleti'ni tasarruf eden paşalar da tabiî olarak bu tevcih prosedürüne bağlı olarak ortalama l yıl görevde kalabilmişlerdir. Tespit edebildiğimiz paşalardan Abdî Paşa l ay, Hamis-zâde Ebû Bekir Paşa ise 2 .Nisan 1723 tarihinde tayin edildiğ görevinden 8 Ağustos 1723 tarihinde azledilmiş ve 4 ay 5 günlük bir süre için eyaleti tasarruf edebilmiştir. 31 paşadan ancak 4'ü ibkâ suretiyle görev sürelerini uzatabilmişlerdir. Trabzon Eyaleti'ni en uzun süre idare    eden paşa ise yaklaşık 29 ay ile Silahdar Muhammed Paşa olmuş ve vefatına kadar bu görevde kalmıştır. Eyaleti tasarruf eden paşalardan 2'si (Kara Mustafa Paşa ve Yusuf Paşa) çeşitli aralıklarla 5 kez bu görevi yürütmüşlerdir.
Trabzon Eyaleti'ni tasarruf eden paşalardan 25'inin eski görevlerini de tespit e-debilmekteyiz.
Bu paşaların eski görevleri şöyledir:
- 2 Kefe Valisi (l'i beylerbeyi)
- Adana Valisi
- Anadolu Valisi
- Azl edilmiş Bosna Beylerbeyi
- Azl edilmiş Tebriz Valisi
- Diyarbekir Valisi                                             
- Diyarbekir ve Revan Seraskeri
- Eski vali Silahdar Muhammed Paşa'nın Kethüdası
- Gence Valisi
- Ham id Sancağı Mutasarrıfı ve Azak Muhafızı
- Hemedan ve fiehr-i Zol Valisi                            
- Hüdâvendigâr Sancağı Mutasarrıfı
- İnebahtı mutasarrıfı                             
- İran Seraskeri
- İstanbul Kaymakamı
- Kaptan-ı Derya
- Karahisar-ı fıarki Sancağı Mutasarrıfı
- Kars Beylerbeyi
- Niğbolu Sancağı Mutasarrıfı          
- Özi Valisi                                        
- Revan Beylerbeyi
- Tiflis Muhafızı
- Trabzon Alaybeyi
- Van Valisi                                   
 
 58 XVIII. yüzyılın ilk yarısında Osmanlı Devleti'nin idarî taksimatı, tevcihatı, idarî birimleri ve bu          birimlerin yöneticileri hakkında geniş bilgi için bkz. Orhan Kılıç, 18. Yüzylılın İlk Yarısında             Osmanlı Devleti'nin İdarî Taksimatı-Eyalet ve Sancak Tevcihatı, Elazığ 1997.
 
 
188                                                 TRABZON TARİHİ
Dikkat edilirse Trabzon Eyaleti'ne tevcih edilen paşalar bölge ve görev itiba­riyle değişiklik arzetmektedir. Kefe, Özi, İnebahtı ve Tiflis'den tayin edilen paşalar ile Kaptan-ı Derya'nın denizle ilgili oldukları söylenebilir. Kars ve Van valilerinin Trab­zon'a yakın yerlerden oldukları da malûmdur. Silahdar Muhammed Paşa'nın ölümü üzerine kethüdası İbrahim Paşa bir müddet Trabzon Eyaleti'ni tasarruf etmiştir. Trab­zon Alaybeyi Süleyman'ın Trabzon beylerbeyiliğine getirilmesi de beylerbeyilik tevcihatı için alışılmış bir durum değildir. Bu 25 paşadan 4'ü sancaktan eyalete geç­mişlerdir. Silahdar Muhammed Paşa Kefe'yi, Mustafa Paşa Kars'ı, Receb Paşa ise Tiflis'i Trabzon Eyaleti ile birlikte tasarruf etmişlerdir.
Trabzon Eyaleti'ni tasarruf eden paşalar devletin siyasî durumu ile ilgili olarak özellikle Doğu ve Kuzey-Doğu Karadeniz ile devletin doğusundaki askerî harekâtlara nezaret etmek ve buradaki önemli kalelerin muhafazasında bulunmakla görevliydiler. Öyleki tevcihat çoğu kere bu mükellefiyetleri yerine getirmek şartıyla yerine getirili­yordu. Meselâ, Abdurrahman Paşa Erdebil muhafazasına yardım etmek, Ahmed Paşa Ordubâd ve Revan sancaklarından birinde oturarak o tarafları gereği gibi muhafaza etmek, Osman ve İbrahim Paşalar Paşa Azak Kalesi'ni Silahdar Muhammed Paşa ise Yeni Kale'yi muhafaza etmek şartıyla Trabzon Eyaleti'ni tasarruf etmişlerdir.
Trabzon Eyaleti'nden ayrılan paşaların yeni görev yerlerini tespit edebildikle­rimizin sayısı ise 17'dir.
Bu paşaların yeni görev yerleri şöyledir:
- İnebahtı Sancağı mutasarrıfı (2 paşa)
- Kefe Eyaleti Valisi
- Adana Valisi (2 paşa)
- Sivas Valisi (2 paşa)
- Bender Muhafızı
- Diyarbekir ve Revan Valisi
- Azak Muhafızı ve Diyarbekir Valisi
- Karahisar-ı fiarkî Sancağı mutasarrıfı
- Erzurum Valisi (2 paşa)
- Kandiye Muhafızı
- Özi Valisi ve Azak Muhafızı (2 paşa)
- Anadolu Valisi
Trabzon Eyaleti'ni tasarruf eden paşalardan 3'ü sancağa tayin edilirken 12'si bir diğer eyalete atanmış, 2'si ise muhafız olmuştur. Paşalardan bir kısmı ise görevdeyken vefat etmişlerdir.
 
2- Gönye Sancağı
2.1- Mustafa Bey : Sabık Çirmen Sancakbeyidir. 15 Nisan 1701 tarihinde Gön-   ye Sancağı tevcih edilmiştir.59
 
     59 BA.,A.RSK 1551, s.47.
 
TRABZON TARİHİ                                                 189
2.2- Hasan Bey : 19 Eylül 1702 tarihinden önceki bir dönemde Gönye Sancak-beyliği görevini yürütmüştür. Zikredilen tarihte Karahisar-ı fiarkî Sancağı tevcih e-dilmiştir.60
2.3- Mehmed Pasa : Daha önce de Gönye Sancağı'nı tasarruf etmiştir. 12 Ekim 1722 tarihinde kendisinden önceki Mustafa'nın (bey veya paşa olduğu belli değildir) azl edilmesi ile bazı şartlar ile Gönye Sancağı kendisine verilmiştir.61
2.4- Daye-zâde Mustafa Pasa : Daha önce mîr-alem olarak görev yapmış ve 12 Mart 1723 tarihinde kendisinden önceki Mehmed Paşa'nın yerine getirmesi gereken şartları kendisinin de yapması şartıyla Rumeli Beylerbeyiliği pâyesiyle ber-vech-i arpalık Gönye Sancağı tevcih edilmiştir.62
2.5-  Mirza Mehmed Pasa : Daha önce Azak muhafızı olup ber-vech-i arpalık Teke Sancağı'na mutasarrıfı iken Faş Kalesi'nin muhafazası şartıyla 5 Ağustos 1724 tarihinde Gönye Sancağı ber-vech-i zamîme kendisine tevcih edilmiştir.63
2.6-  İbrahim Paşa : Üsküb Sancağına mutasarrıf iken 5 Mayıs 1726 tarihinde Faş Kalesi'nin muhafazası şartıyla Gönye Sancağı da kendisine ber-vech-i ilhak ve­rilmiştir.64 Ancak İbrahim Paşa Gönye Sancağı'nı tasarruf edememiş ve aynı gün Gönye Sancağı Ali Bey'e verilmiştir.
2.7-  Ali Bey : 5 Mayıs 1726 tarihinde Faş Kalesi'nin muhafaza ve binasında gösterdiği yardım nedeniyle ve Tiflis'e giden yolun genişletilmesi ve tamiri hususunda yardım etmesi şartıyla mirlivalık ile kendisine tevcih edilmiştir. 12 Mart 1729 tarihli bir ibkâ emri ile Ali Bey görevine devam ettirilmiştir.61'
2.8-  İbrahim Paşa-zâde Mehmed Bey : Ali Bey'in ölümü üzerine 28 Mayıs 1729 tarihinde İbrahim Paşa-zâde Mehmed Bey Gönye sancakbeyi olmuştur.66
2.9- Hüseyin Paşa : Koç Ali Paşa'nın yeğenidir. 10 Ocak 1736 tarihinde rütbe-i mir-mirânî ile ve Faş muhafazası şartıyla Gönye Sancağı tevcih edilmiştir. 26 Ekim 1737 tarihli bir ibkâ emri ile görevine devam ettirilmiştir.67
2.10- Mehmed Paşa : Sohum Muhafızı olup, Kırım Hanı Mengli Giray Han'ın arzıyla mir-mîrânî rütbesi ile ve Faş Kalesi muhafazası şartıyla Gönye Sancağı da ilhaken kendisine tevcih edilmiştir. 17 Ağustos 1739 tarihli bir ibkâ emri ile aynı mükellefiyetleri yerine getirmek kaydıyla görevine devam ettirmiştir.68
Gönye Sancağı'nı tasarruf ettiğini tespit ettiğimiz ümerânın 4'ü bey, 6'sı paşa rütbelidir.  Bey  rütbeli  olanlardan  Mustafa  Bey  Çirmen  Sancağı'ndan,  Ali  Bey Faş
 
60   BA.,A.RSK 1551,s.37.
61   F. Başar, s. 128.
62   F. Başar, s. 128.
63   F. Başar, s. 128.
64   F. Başar, s. 128.
65   F. Başar, s. 129.
66   F. Başar, s. 129.
67   BA.,A.RSK 1572, s.29.
68   BA., A.RSK 1572, s.29.
190                                              TRABZON TARİHİ
muhafazasında gösterdiği başarıya mükâfeten, İbrahim Bey ilk kez, Hasan Bey ise ikinci kez tayinle Gönye sancakbeyi olmuşlardır.                
Paşa rütbeli olanlardan Mustafa Paşa eski Gönye mutasarrıfı, Daye-zâde Mus­tafa Paşa eski mîr-alem, Mirza Mehmed Paşa Azak muhafızı ve ber vech-i arpalık  Teke Sancağı mutasarrıfı (bu sancağa ilave olarak Gönye Sancağı'nı almıştır), İbra­- him Paşa Üsküb Sancağı mutasarrıfı (ber vech-i ilhak Gönye Sancağı verilmiştir), Hüseyin Paşa rütbe-i mîr-i mirânî ile ilk kez sancakbeyi, Mehmed Paşa ise Sohum muhafızıdır (ber-vech-i ilhak Gönye Sancağı verilmiştir).
Gönye sancağını tasarruf eden bey ve paşalar da burayı tevcih prosedürüne uy­gun olarak birer yıllık süreler ve ibkâ suretiyle uzatmalarla tasarruf etmişlerdir. San­-cağı tasarruf edenlerden İbrahim Paşa aynı gün görevden alınmıştır.
Bey ve paşalar çoğunlukla Faş Kalesi'nin muhafazası şartıyla Gönye'yi tasarruf edebilmişlerdir. Yukarıdaki tevcih kayıtlarından anlaşılacağı üzere bunlardan bir kısmına ber-vech-i ilhak, ber-vech-i zamime ve ber-vech-i arpalık tevcih edildiği için bizzat sancakta bulunmamışlardır.
3- Bat u m Sancağı
3.1- Ahmed Bey : Tasarruf ettiği Batum Sancağı 14 Ocak 1722 tarihinde ken­disine ibkâ kılınmıştır.69
3.2- Ahmed Bey : 2 Ocak 1732 tarihinde Batum Sancağı malikâne statüsünden çıkarılarak yurtluk ve ocaklık statüyle Ahmed Bey'e tevcih edilmiştir.70
Batum Sancağı, takip edebildiğimiz kadarıyla 1709 yılına kadar Trabzon veya Batum olarak anılan eyaletin Trabzon Sancağı ile birlikte Paşa Sancağı'dır. Ancak bir müddet sonra malikâne olmuştur. Yukarıdaki tevcih kaydında da görüleceği üzere 2 Ocak 1732 tarihinde malikâne kaydı ref olunarak yurtluk ve ocaklık suretiyle tevcih edilmiştir. Sancağı tasarruf eden Ahmed Beyler muhtemelen aynı kişidir. Zira 2 Ocak 1732 tarihli kaydın yer aldığı defter 1740 tarihine kadar işlem görmüş olmasına rağ­-men Batum için bir değişiklik kaydına rastlanmamıştır. Bu sebeple paşa sancağı olma statüsünü kaybettikten sonra Batum'un inceleme dönemimizde genellikle bu bey tara­fından bir müddet malikânelik daha sonra ise yurtluk-ocaklık suretiyle tasarruf edildi­ğini düşünmekteyiz.
4- Soğucak Kal'ası Sancağı                              
4.1- Arslan Ali Bey : 27 Aralık 1728 tarihinden önce Soğucak Kal'ası'nı tasar­ruf etmiş ancak görevini layıkıyla yerine getirememesi ve Abaza ve Çerkes   eşkiyasının devamlı olarak kaleyi ve varoşunu basarak halka zarar vermelerinin önüne  geçemediği için zikredilen tarihte görevinden alınmıştır.71
 
69   F. Başar, s. 129.
70   BA.,A.RSK 1572, s.30.
71   F. Başar, s. 129.
                   TRABZON TARİHÎ                                                 191
4.2- Nambolad Bey : Kendisinden önceki Arslan Ali Bey'in görevini iyi yapa­maması sebebiyle Kırım Hanı Mengli Giray Han ve Soğucak Kal'ası Kadısı Mevlâna fieyh İbrahim'in arzı ve adı geçen kale ahalisinin mahzarlarıyla 27 Aralık 1728 tari­hinde Soğucak Kal'ası Sancağı tevcih edilmiştir.72
Soğucak Kal'ası Sancağı inceleme dönemimizde sadece 1722-1730 tarihli San­cak tevcih defterinde Trabzon Eyaleti'ne bağlı olarak görülmektedir. Bu dönemde ise Arslan Ali Bey ve Nambolad Bey tarafından tasarruf edildiklerini gösteren bir kayıt mevcuttur. Coğrafî mekân itibariyle bu sancak üzerindeki tevcihata Kırım Hanı'nın görüşleri dikkate alınarak karar verildiği müşahade edilmektedir.
 
Sonuç
XVIII. yüzyılın ilk yarısında Trabzon Eyaleti; Trabzon, Batum ve Gönye (ba­zen Soğucak Kal'ası da ilave edilmektedir) sancaklarından müteşekkildir. Osmanlı  idarî sistemi içerisinde çok sık görülmeyen bir uygulama ile Trabzon ve Batum uzun süre Trabzon Eyaleti'nin paşa sancağı olmuşlar hatta bu eyalet zaman zaman Eyalet-i Batum nâm-ı diğer Trabzon şeklinde kaydedilerek, Trabzon ve Batum adeta tek bir sancak olarak ifade edilmişlerdir. Bu uygulamanın bir diğer örneğine ise aynı dö­-nemde Rakka-Ruha örneğinde rastlanmaktadır.
Trabzon Eyaleti sancak sayısı bakımından belki de Osmanlı eyaletlerinin en zayıf olanıdır. Eyaletin; Erzurum, Kars, Çıldır, Tiflis, ve Sivas Eyaletlerinin yanısıra kuzeyden de deniz ile çevrili olması coğrafi alan bakımından dar bir alana sıkışmasına vesile olmuş bu da tabiî olarak sancak sayısının azlığına sebep teşkil etmiştir.
Batum Sancağı inceleme dönemimizde paşa sancağı olduğu dönemlerde klasik, 1709'dan sonra malikânelik, 1732'den sonra ise yurtluk-ocaklık suretiyle tasarruf edilmiştir. Bu uygulama Osmanlı idarî sisteminin esnekliğinin tipik bir örneği olarak addedilebilir. Bunun yanısıra Batum'un malikâne statü ile yönetilmesi buranın mîrî mukataa haline getirildiğini göstermektedir. Böylelikle XVIII. yüzyılda sadece Trab-zon ve doğu vilayetleri ve Erzurum'da mîrî mukataa bulunmadığını ifade eden görüş­lerin 73 en azından Trabzon için geçerli olmadığı da anlaşılmaktadır.
Sonuç olarak Trabzon Eyaleti'nin Osmanlı Devleti'nin XVIII. yüzyıldaki genel idarî düzeni ve mîrî rejim çerçevesinde taksimat ve tevcihata tabi tutulduğunu, teamül ve prosedüre uygun bir biçimde tasarruf edildiğini söylemek mümkündür.
 
    72   F. Başar, s. 129.
    73 Bkz.  Mustafa Nuri  Paşa, Netayic  Ul-Vukuat (Kurumları  ve Örgütleriyle  Osmanlı Tarihi), (Sadeleştiren, notlar ve açıklamaları ekleyen: Neşet Çağatay), c.III, IV, s. 108.
 
Doç. Dr. Orhan KILIÇ*
Bu sempozyum tebliği, yazarın izniyle aynen yayınlanmıştır. Kaynak : Trabzon Tarihi Sempozyumu (Trabzon 6-8 Kasım 1998), Bildiriler, Trabzon 1999.
 
 
Kaynak:http://www.zafersen.com/karadeniz_tarihi_idari_taksimat_orhan_kilic.htm













Okunma: 258

Yazıya Yapılan Yorumlar
Yorum Yaz